Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты қызметкерлердің жалақыны және өзге де міндетті төлемдерді алу құқығын қорғау тәртібін түсіндірді, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz.

Адамның еңбегі үшін сыйақы алу құқығы – Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген маңызды әлеуметтік кепілдіктердің бірі. Алайда іс жүзінде қызметкер жалақы бойынша берешек, үстеме жұмыс үшін ақы немесе өзге де төлемдердің төленбегенін ұзақ уақыт өткеннен кейін білуі мүмкін. Мұндай жағдайда сотқа жүгіну мерзімінің маңызы ерекше рөл атқарады.

Дәл осы мәселені Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты 2026 жылғы 8 маусымдағы №81-НҚ нормативтік қаулысы негізінде қарады.

Іске 2021 жылдың қаңтарынан бастап 2024 жылғы сәуірге дейін атқарған үстеме жұмысы үшін ақы талап еткен азаматтың өтініші себеп болды. Ол жұмысынан босатылғаннан кейін сотқа жүгінген.

Сот оның талабын ішінара қанағаттандырып, тек сотқа жүгінгенге дейінгі соңғы бір жыл үшін төленуге тиіс соманы өндіріп берген. Қалған кезең бойынша талаптар Еңбек кодексінде белгіленген бір жылдық мерзімге байланысты қанағаттандырылмаған.

Азамат бұл шешіммен келіспей, Конституциялық Сотқа жүгінді. Оның пікірінше, мұндай шектеу өзі нақты атқарған жұмысы үшін ақы алу құқығын шектейді.

Конституциялық Сот не деді?

Конституция бойынша әр адам өз еңбегі үшін ешқандай кемсітусіз сыйақы алуға құқылы. Сонымен қатар, әр тұлғаның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға мүмкіндігі болуы керек.

Конституциялық Сот жалақыны, соның ішінде үстеме жұмыс үшін төленетін ақыны қызметкердің өз еңбегімен тапқан мүліктік игілігі деп таныды.

Сондықтан қызметкерге тиесілі жалақы немесе басқа да төлемдер уақытында берілмесе, бір жылдық мерзімнің өтіп кетуі оның ақшасын сот арқылы талап етуіне автоматты түрде кедергі болмауы тиіс.

Бұл ретте сотқа жүгіну мерзімдерін белгілеудің өзі Конституцияға қайшы емес. Алайда мұндай мерзімдер қызметкердің құқығын іс жүзінде қорғауға кедергі болмауы керек.

Бір жылдық мерзім нені білдіреді?

Ең маңызды тұсы – Конституциялық Сот Еңбек кодексінің 160-бабындағы бір жылдық мерзім жалақы мен еңбекке байланысты міндетті төлемдерді өндіріп алу бойынша жалпы үш жылдық талап қою мерзімін қолдануға кедергі келтірмейді деген құқықтық ұстаным қалыптастырды.

Яғни қызметкердің жалақысы, үстеме жұмыс ақысы немесе басқа да міндетті төлемдері төленбеген болса, бір жыл өтіп кеткені үшін оның өз құқығын қорғау мүмкіндігі автоматты түрде тоқтамайды.

Бұл жерде маңыздысы – жұмыс берушінің қызметкер алдындағы қарызының бар-жоғы және оның міндеттемесі орындалған-орындалмағанында болмақ.

Мысалы, жұмыс беруші қызметкерге тиесілі жалақыны немесе үстеме жұмыс ақысын төлемесе, бұл міндет орындалмаған күйінде қала береді. Мұндай жағдайда сот тек «бір жыл өтіп кетті» деген формалды негізбен талапты қараудан бас тартпауы керек.

Сонымен қатар, Конституциялық Сот үстеме жұмыс үшін ақы төлеу мәселесіне де тоқталды.

Егер қызметкер белгіленген жұмыс уақытынан тыс еңбек етсе, бұл да оның атқарған жұмысы үшін алуға тиіс ақының бір бөлігі болып саналады. Яғни жұмыс беруші қызметкердің үстеме жұмысын да тиісті түрде төлеуге міндетті.

Сондықтан қызметкер іс жүзінде үстеме жұмыс атқарып, бірақ ол үшін ақы алмаса, тек бір жылдық мерзім өтіп кетті деген себеппен оның ақшасын талап ету құқығынан айырылмауы керек.

Қай мерзім қолданылады?

Конституциялық Сот еңбек дауларының бәріне бірдей мерзім қолданылмайтынын түсіндірді. Мысалы, жұмысқа қайта орналасу немесе еңбек шартын тоқтатуға қатысты даулардың тәртібі бөлек. Ал жалақыны, үстеме жұмыс ақысын және қызметкерге тиесілі басқа да төлемдерді өндіріп алу мәселесі – бөлек қаралады.

Мұнда ең маңыздысы – қызметкердің өз еңбегі үшін алуға тиіс ақшасын толық алу құқығы.

Егер жұмыс беруші қызметкерге тиесілі жалақыны немесе басқа төлемдерді бермесе, сот тек «бір жыл өтіп кетті» деген себеппен талапты қабылдамауы керек. Жұмыс берушінің қарызы бар ма, ол қашан пайда болды және әлі де өтелмей тұр ма – осының бәрі ескерілуі тиіс.

Конституциялық Соттың түсіндіруінше, жалақы мен оған байланысты төлемдерді өндіріп алу кезінде Еңбек кодексіндегі бір жылдық мерзім қызметкердің жалпы үш жылдық талап қою мерзімі ішінде өз құқығын қорғауына кедергі болмауы керек.

Бұл бөлімді де оқырманға жеңіл болатындай, заңи ауыр тіркестерді азайтып өңдедім:

Қызметкерлер нені ескеруі керек?

Конституциялық Соттың бұл түсіндірмесі жалақысы, үстеме жұмыс ақысы немесе басқа да тиесілі төлемдері берілмеген қызметкерлер үшін маңызды.

Егер жұмыс беруші қызметкерге тиесілі ақшаны төлемесе, қызметкер өз құқығын сот арқылы қорғай алады. Бұл ретте сот «бір жыл өтіп кетті» деген себеппен ғана талапты автоматты түрде қабылдамай тастамауы керек. Жұмыс берушінің қарызы бар-жоғы, оның қашан пайда болғаны және әлі де өтелмегені ескеріледі.

Яғни қызметкер бір жылдық мерзім өтіп кеткені үшін өз еңбегімен тапқан ақшасынан айырылып қалмауы керек.

Алайда бұл кез келген еңбек дауын үш жыл ішінде сотқа беруге болады деген сөз емес. Үш жылдық мерзім барлық еңбек дауларына бірдей қолданылмайды.

Сондықтан әр жағдайда талаптың не туралы екені, жұмыс берушінің қандай міндеттемені орындамағаны және заңда оған қатысты қандай мерзім белгіленгені жеке қаралады.

Конституциялық Сот Үкіметке нақты тапсырма берді

Нормативтік қаулы жарияланған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей Конституциялық Соттың құқықтық ұстанымдарына сәйкес Еңбек кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасын әзірлеу тапсырылды.

Заңнаманы жетілдіру кезінде жалақының төленбеуіне, оның ішінде үстеме жұмыс үшін берешекке қатысты талаптарды еңбек дауларының өзге түрлерінен нақты ажырату және қызметкерлердің мұндай құқықтарын қорғау үшін ақылға қонымды мерзімді белгілеу мәселесі қаралуы тиіс.

Осылайша, Конституциялық Соттың ұстанымы қызметкердің еңбегі үшін тиесілі ақшасын тек мерзімнің формалды түрде өтіп кетуіне байланысты жоғалтып алмауына бағытталған. Ал алдағы уақытта бұл мәселе Еңбек кодексіне енгізілетін өзгерістер арқылы заңнамалық тұрғыдан нақтылануы мүмкін.