Музейге келгендердің көбі оның бай қазынасының бір бөлігін көреді. Ең танымал жәдігерлер көрме залдарында қойылса, мыңдаған жәдігер қор қоймасының жабық есіктерінің ар жағында сақтаулы, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz тілшісі.

Дәл осы жерде, күн сәулесі, күйе көбелек пен бөгде көзден алыс жерде Ертіс өңірінің тарихы сақталған. Мұнда археологиялық олжалар мен қолжазбалардан бастап, көне кілемдер, ұлттық киімдер және әлемге әйгілі опера әншісі Мария Мудряктің сахналық көйлегіне дейінгі құнды жәдігерлер бар.

Бұл қазыналардың сақталуына Павлодар облыстық Г. Потанин атындағы тарихи-өлкетану музейінің бас қор сақтаушысы Әлия Жомартова жауапты. Ол 15 жылдан бері ғасырдан астам уақыт бұрын жасалған жәдігерлердің уақыт тезіне төтеп беруіне күш салып келеді.

Бүгінде бас қор сақтаушы мен оның әріптестері музейдің жеті филиалының қорын қарайды. Онда шамамен 140 мың сақтау бірлігі бар, оның 106 мыңнан астамы негізгі қорға жатады.

– Тұрақты экспозицияда ең танымал жәдігерлер қойылған. Қалғандары қорларда сақталады. Олар – құжаттық материалдар, археологиялық және палеонтологиялық артефактілер, этнографиялық бұйымдар, Ұлы Отан соғысы кезеңінің коллекциялары. Мерейтойлық шаралар немесе тақырыптық көрмелер кезінде қажетті экспонаттарды уақытша алып шығып, кейін қайтадан өз орнына қоямыз, – дейді Әлия Жомартова.

Осы жылдар ішінде музей қызметкерлері қордағы коллекциялар негізінде ондаған көрме ұйымдастырған. Мұндай шаралар көпшілікке әдетте жабық тұрған жәдігерлерді көрсетуге мүмкіндік береді.

Тарих мекендейтін үй

Қор сақтау қоймасы 1890 жылы салынған көпес Антон Сорокиннің бұрынғы үйінде орналасқан. Жертөлесі бар бір қабатты көне ғимарат музей қорларын сақтауға қолайлы болып шыққан.

Ауыр есіктердің ар жағында тыныштық орнаған. Кәдімгі музей сөрелерінің орнына мұнда металл сөрелердің ұзын қатарлары, жабық шкафтар, құжаттар салынған қораптар мен ұқыпты ілінген кілемдер тұр.

Әр бөлменің өз міндеті бар. Бірінде құжаттар мен фотосуреттер сақталса, екіншісінде шыны және металл бұйымдары орналасқан. Жертөледе археология мен палеонтология қорлары, бөлек бөлмелерде кітаптар, ескі газеттер, этнографиялық бұйымдар, ұлттық киімдер, кілемдер мен киіздер сақтаулы.

Алайда мұндай кеңістіктің өзі бүгінде жеткіліксіз.

– Бірнеше жыл бұрын «Ertis» музейінде жаңа қор сақтау қоймасын жабдықтадық. Ондағы алаң үлкен көлемді заттарды сақтауға мүмкіндік береді. Кілемдерге арналған арнайы құрылғыларға, картиналарға арналған торларға тапсырыс беріп, барлық талапқа сай бөлмелер дайындадық, – дейді бас қор сақтаушы.

Мұнда жарыққа орын жоқ

Қор сақтау қоймасының ең «тыныш» бөлігінің бірі – құжаттар қоры. Мұнда жарқын жарық мүлде қолданылмайды. Қолжазбалар, фотосуреттер, хаттар, авторефераттар, газет тігінділері мен танымал жерлестердің жеке мұрағаттары арнайы шкафтарда сақталады.

Температура мен ылғалдылық үнемі бақылауда болады.

– Құжаттар сақтау жағдайына өте сезімтал. Біз үшін қажетті ылғалдылық деңгейін ұстап тұру маңызды. Тым құрғақ ауа да, шамадан тыс ылғал да қауіпті. Қазір арнайы құрылғылар микроклиматты бақылауға көмектеседі. Бірақ кейде үйімізде қолданған қарапайым тәсілді де пайдаланамыз. Ауа тым құрғақ болмас үшін бөлмелерге су құйылған ыдыстар қоямыз, – дейді Әлия Жомартова.

Дәл осы қорға зерттеушілер, тарихшылар, өлкетанушылар, жас ғалымдар, студенттер мен магистранттар жиі келеді.

Ең құнды материалдардың қатарында ертеректе жарық көрген Абай шығармаларының басылымы, академик Ермұхан Бекмахановқа қатысты құжаттар және музей қызметкерлері ондаған жыл бойы жинаған тақырыптық папкалар бар.

– Кезінде көптеген архивтерге қол жеткізу қиын болғанда, қор қызметкерлері материалдарды жылдар бойы жинады. Газет-журналдардан мақалаларды қиып алып, тақырыптық папкалар жасады. Бүгінде сол жинақтардың өзі тарихи құжатқа айналды, – дейді ол.

Ерекше құндылыққа этнограф Халел Арғынбаевтың суреттері ие. Ғылыми экспедициялар кезінде ол қамшыны, садақты, тұрмыстық бұйымдарды және ұлттық киімдерді өз қолымен бейнелеп отырған. Осы суреттердің арқасында қазақтың дәстүрлі мәдениетінің көптеген ерекшелігі сақталып қалды.

Химияның орнына – аяз

Қор сақтаушылардың айтуынша, ең «талғампаз» жәдігерлер – жүн, киіз, аң терісі мен былғарыдан жасалған бұйымдар. Табиғи материалдар уақыт пен жәндіктердің әсеріне көбірек ұшырайды.

Сондықтан оларды күтіп-баптау жыл бойы жалғасады.

– Киізді жай ғана бүктеп қоюға болмайды. Ол міндетті түрде ілулі немесе шиыршықтап сақталуы тиіс. Қате бүктелсе, кейін түзету мүмкін болмайтын қатпарлар пайда болады. Кілемдер де ешқашан бүктелмейді, арнайы құрылғыларда сақталады, – деп түсіндіреді Әлия Жомартова.

Қыста музей қызметкерлері кілемдер мен киіз бұйымдарды аязға шығарады. Ал жазда оларды тікелей күн сәулесіне түсірмей, таза ауада кептіреді.

Мұндай табиғи өңдеу олардың басты жауы – күйе көбелектен қорғауға көмектеседі.

– Жүн бұйымдарының жауы көп. Егер алдын алу шаралары уақытында жүргізілмесе, жүз жылдан астам тарихы бар бірегей дүниелерден айырылып қалуымыз мүмкін, – дейді бас қор сақтаушы.

Аң терісінен тігілген шекпендер, ішіктер және басқа да киімдер де тұрақты түрде тексеріліп, тазартылып, желдетіліп тұрады.

Әр жәдігердің өз тарихы бар

Мемориалдық қорда тағдыры Павлодар Ертіс өңірімен байланысты белгілі тұлғалардың жеке заттары сақталған.

Олардың қатарында опера әншісі Мария Мудряктің бала кезіндегі сахналық көйлегі, академик Әлкей Марғұланның қалпағы, кеудешесі, фотосуреттері, Алматыдан әкелінген режиссер Шәкен Аймановтың плащы, өлкетанушы Эрнест Соколкиннің пиджагы, сондай-ақ қоғам қайраткері Қанат Даржұманға қазақтардың алғашқы құрылтайында Қазақстанның тұңғыш президенті сыйлаған түйе жүнінен тігілген шекпен бар.

Әр жәдігер тұрақты түрде тексеріліп тұрады. Мамандар ең кішкентай бүлінудің өзін байқаса, зат бірден қалпына келтіру шеберханасына жіберіледі.

Әр оюдың өз сыры бар

Әлия Жомартова қазақ этнографиясын ерекше жақсы көреді.

Оның айтуынша, дәл осы бұйымдар өзінің әсемдігімен және шеберлік деңгейімен таңғалдырады. Қор сақтау қоймасында алашалар, сырмақтар, текеметтер, асадалдар, ағаш сандықтар, ұлттық киімдер, бас киімдер және тұрмыстық заттардың ондаған түрі сақталған.

Олардың көпшілігін музейге ауыл тұрғындары тапсырған.

– Мені ата-бабаларымыздың қолданбалы өнері әрдайым таңғалдырады. Арнайы көркемдік білім алмаса да, олар үйлесімі керемет дүниелер жасаған. Барлық пропорциялар, ою-өрнектер мен түстердің үйлесімі ұсақ-түйегіне дейін ойластырылған. Әр өрнектің өзіндік мәні болған. Мысалы, «құс таңдау» оюы туған үйінен құстай ұшып шыққан қызды бейнелейді. Ал күн бейнесіндегі шеңберлер бейбітшілік, күн және берекені білдіреді. Ата-бабаларымыз әрбір бөлшекке терең мағына берген, – дейді бас қор сақтаушы.

Оюлы сандықтардың жанында көне асадалдар тұр. Бұрын оларда ыдыс-аяқ пен азық-түлік сақталған. Жасы жүздеген жылға жетсе де, табиғи бояулар мен ұқыпты күтімнің арқасында олардың түсі әлі күнге дейін қанықтығын жоғалтпаған.

Уақыт сақшылары

15 жылдық еңбек жолында Әлия Жомартова музейдегі көптеген бұйымды жасаған шеберлердің өнеріне таңдануын тоқтатпаған.

Оның пікірінше, фотограф Дмитрий Багаев пен суретші Иван Лагутин сияқты алғашқы павлодарлық өлкетанушылардың арқасында өңірдің тарихи мұрасының үлкен бөлігі сақталып қалды.

– Кеңес дәуірінде этнографияға аса көп көңіл бөлінген жоқ. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ мәдениетіне деген қызығушылық айтарлықтай артты. Музейдің бастауында әрбір жәдігердің құнын түсінген адамдар тұрғаны – біздің үлкен бақытымыз. Солардың арқасында бұл мұра келер ұрпаққа жетіп отыр, – дейді Әлия Жомартова.

Келушілер көрме залдарын аралап жүргенде, қор сақтау қоймасының жабық есіктерінің ар жағында көзге көрінбейтін, бірақ аса маңызды жұмыс жалғасып жатады. Мұнда температура мен ылғалдылық бақылауға алынып, кілемдер жазылып, архивтер реттеліп, тарихтың 140 мыңға жуық куәгері мұқият сақталады. Мұның бәрі ондаған жылдан кейін де олар өткенді жаңа ұрпаққа баяндай алуы үшін жасалады.