Біреулер ағаш бұтағына шүберек байлауды денсаулық пен амандық тілеудің зиянсыз жолы деп санайды. Ал енді біреулер үшін ағашқа байланған шүберек қоршаған ортаға зиян келтірудің белгісі болып қала береді, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz тілшісі.

Туристер Баянауылға табиғаттың әсемдігін тамашалау үшін келеді. Алайда ағаштарға шүберек пен майлық байлап кететіндер де бар. Осылайша, демалушылар киелі жерлердің құдыретіне сеніп, жақсылық тілейді. Экскурсия жетекшілері жұртты бұл әдеттен бас тартуға шақырса, биологтар оның ағаштарға зиян келтіруі мүмкін екенін ескертеді.

– Саяхат кезінде ағаштарға байланған шүберектерді ғана емес, дымқыл майлықтарды да жиі кездестіретін болдық. Бірақ осындай әрекеттен кейін қоқыс қалып, табиғатқа зиян келетінін ұмытпауымыз керек. Уақыт өте келе біз осы жерлердің тазалығы мен әсемдігінен айырылып қалуымыз мүмкін, – деп демалушыларға үндеу жасады экскурсия жетекшілері.

Бұл дәстүрдің тамыры тереңде жатыр. Алайда табиғи матадан жасалған шүберек пен қазіргі синтетикалық материалдар жаңбырға, күнге және уақытқа әртүрлі төзеді. Ал дымқыл майлықтарға қатысты тағы бір мәселе бар. Оның құрамындағы химиялық заттар ағашқа әрқалай әсер етеді.

Ағаш өседі, ал шүберек сол күйі қалады

Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті Жоғары жаратылыстану мектебінің аға оқытушысы, биология ғылымдарының кандидаты, оқытушы-зерттеуші Эльза Гельдымамедованың айтуынша, оқытушылар мен студенттер мұндай «әшекейлердің» қаншалықты қауіпті екенін бірнеше рет талқылаған.

Әзірге бұл мәселеге қатысты нақты ғылыми тұжырым жоқ. Дегенмен, олардың ағашқа зиян келтіруі мүмкін деуге негіз бар.

– Шүберектің қандай матадан алынғанын білмейміз. Ол синтетикалық әрі өте берік болуы мүмкін. Мұндай материалдар ағаштың қабығын зақымдап, өсімдіктің қалыпты дамуына кедергі келтіруі ықтимал. Бірақ ғылыми зерттеулерге сүйенсек, мойындалған ағаштарға шүберек байлау олардың қурауына, кеуіп кетуіне немесе өсуін тоқтатуына әкеледі деп айтуға әзірге нақты деректер жоқ, – деп түсіндірді биолог.

Жаңбырдан кейін де мәселе туындауы мүмкін.

– Егер шүберек суланса, ағаш қабығының бетінде ылғалды ұзақ уақыт ұстап тұруы мүмкін. Салдарынан оның астындағы микроклимат өзгереді. Бұл ағаш ауруларының әртүрлі түрлерінің дамуына қолайлы жағдай туғызуы ықтимал. Ал ылғалды майлықтардың құрамында химиялық заттар да бар. Сондықтан мұндай әрекет ағашқа зиян келтіруі мүмкін деп есептеймін, – дейді Эльза Гельдымамедова.

Дегенмен, ағашқа шүберек байлағаннан кейін ол бірден қурай бастайды деген сөз емес. Оның ықтимал салдарын бірнеше жыл бойы бақылау қажет.

– Өсімдіктің құрылымы біртіндеп өзгеруі мүмкін. Мысалы, ағаштың ұшар басының өсу сипаты өзгеруі ықтимал. Тарихшылардың да өз уәждері бар: бұрын табиғи матадан жасалған шүберектер уақыт өте тозып, жыртылатын, ал ағаш өсе беретін. Қазір болса, ұзақ уақыт бойы ыдырамайтын синтетикалық материалдар қолданылады. Сондықтан ағаш бірінші жылдың өзінде қурап қалады деп күтуге болмайды. Егер кері әсері болса, бұл – ұзақ уақытқа созылатын, бақылауды қажет ететін үдеріс, – деп есептейді маман.

Адамдар қасиетті ағаштардан не тілеген?

Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің қауымдастырылған профессоры, тарих ғылымдарының кандидаты Бауыржан Әбдірахмановтың түсіндіруінше, қасиетті жерлерге шүберек байлау дәстүрі жаппай туризм пайда болғанға дейін қалыптасқан. Оның негізінде халықтық наным-сенімдер мен адамдардың жеке үміт-тілектері жатыр. Дегенмен, әр өңірде бұл дәстүр өзінше қалыптасқан.

– Қазіргі Алматы және Жетісу облыстарының аумағында бұл дәстүр адамдар тірі киелі орын ретінде қабылдаған көне ағаштармен байланысты. Ең танымал орындардың бірі – Жаркенттегі Киелі ағаш. Жергілікті аңыздар мен деректерге сүйенсек, бұл қарағаштың жасы 700 жылдан асады. Ағашқа қатысты Байбосын есімді көпес туралы аңыз бар. Бірде ол осы жерге асасын қадап кетіпті, ал уақыт өте келе асасы тамыр жайып, ағашқа айналған деседі, – деп әңгімелейді тарихшы.

Адамдар бұл ағашқа денсаулық, амандық-саулық және перзент сүруді тілеп келген. Қажылыққа келушілер бұтақтарына байлаған шүберек қиындылары мен орамалдар осы үміт-тілектермен байланысты болған. Қазір қараушы қызметкерлер шүберектер шамадан тыс жиналып қалмауы үшін оларды мезгіл-мезгіл алып тастап отырады.

Осындай дәстүрді Алматы облысындағы Іле өзенінің бойында орналасқан Таңбалы тас шатқалынан да көруге болады. Мұнда көне петроглифтер кешені сақталған. Ал келушілер тілек тілеп, бұталарға шүберек байлайды.

Қазақстанның оңтүстігінде де маталарды басқа да киелі орындардың маңына қалдырады. Түркістан және Жамбыл облыстарында мұндай орындарға кесенелер, қасиетті бұлақтар мен зиярат ететін жерлер жатады.

Алайда тарихшы мұндай әрекеттердің түп-тамыры халықтық наным-сенімдерде жатқанын, сондықтан оларды діни талаптармен шатастырмау керектігін атап өтті.

Тілектер тым көп болғанда

Бұл дәстүрдің ауқымы да өзгеріп келеді. Бір адам ағашқа кішкентай ғана шүберек байласа, оның артынан бұл әрекетті жүздеген, мыңдаған адам қайталайды. Соның салдарынан ағашқа ұзақ уақыт бойы алынбайтын маталар жиналады.

Қолданылатын материалдар да өзгерді. Бұрын табиғи матадан жасалған шүберектер уақыт өте тозып, жыртылатын. Ал берік синтетикалық материалдар әлдеқайда баяу ыдырайды. Қазір «тілек белгілерінің» арасында ағашқа жай ғана қалдырып кеткен заттар да кездеседі.

Бауыржан Әбдірахмановтың пікірінше, дәстүрді сақтап қалу үшін келушілердің киелі орындарға не әкелетініне де мән беру қажет. Әйтпесе, халық қастерлейтін ағаштар, бұлақтар мен кесенелердің айналасы бейберекет қоқыс алаңына айналуы мүмкін.

– Көптеген жерде келушілерге синтетикалық материалдарды қалдыруға болмайтынын түсіндіруге тырысады. Туристер табиғатқа ұқыпты қарап, ең алдымен, оған зиян келтірмеу қажет, – деп атап өтті тарихшы.

Ағаштарға келетін зиянның ауқымын ұзақ мерзімді бақылау арқылы әлі де анықтау керек. Алайда табиғатқа ұқыпты қарау үшін зерттеу нәтижелерін күтудің қажеті жоқ. Денсаулық пен амандық тілеп байлаған шүберек ағаштың қабығын зақымдап, бұтақтарында қоқыс қалдырмауы керек. Үмітпен келетін ағашты сақтау да – дәстүрге құрмет көрсетудің бір жолы.