Жаңа бірпалаталы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өзгерістерді жүзеге асырудың келесі кезеңін айқындады, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz тілшісі «Казахстанская правда» басылымына сілтеме жасап.

Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева «Казахстанская правда» газетіне берген сұхбатында жаңа Конституция мемлекеттің жаңа архитектурасын, билік пен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың жаңартылған қағидаттарын, адами капиталды, білімді, ғылымды, мәдениет пен әлеуметтік саланы дамыту басымдықтарын бекіткенін айтты.

Енді реформалардың тиімділігі жаңа институттар мен заңдар арқылы ғана емес, ең алдымен олардың азаматтардың күнделікті өміріне қалай әсер ететінімен бағаланбақ.

Қоғам мемлекет жұмысына нақты көрсеткіштер арқылы баға береді: бала қаншалықты сапалы білім алады, адам медициналық көмекті уақтылы ала ма, түлекке еңбек нарығында сұраныс бар ма, отбасы қаншалықты қорғалған, мәдениет пен спорт қолжетімді ме.

– Аида Ғалымқызы, жаңа Құрылтай сайлауы реформалардың келесі кезеңінің басталғанын білдіреді. Алайда ауқымды конституциялық және саяси жаңғырудан кейін азаматтардың «енді олардың өмірінде нақты не өзгеруі керек?» деген сұрақ қоюы заңды.

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған бағыттың сабақтастығы саяси жаңғырудың бастапқы кезден-ақ мемлекеттің өзін терең жаңартуға бағытталғанын көрсетеді. Жаңа Конституцияның қабылдануы, өкілеттіктердің қайта бөлінуі, өкілді жүйенің жаңаруы, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету мемлекеттік институттарды әділеттірек, тиімдірек әрі азаматтардың сұранысына жақын етуге бағытталған.

Өткен сайлау реформалар үдерісін аяқтамайды. Керісінше, ол саяси модельді одан әрі жетілдіру мен баптаудың, экономика мен әлеуметтік саладағы өзгерістерді жалғастырудың келесі кезеңін ашады.

Қазір жаңа конституциялық және саяси архитектураны практикалық мазмұнмен толықтыру ерекше маңызды. Жаңа мектеп бұрын балаға парта жетпеген жағдайда маңызды. Бірақ ол ашылғаннан кейін қоғам онда нені және қалай оқытатынын сұрауға құқылы. Медициналық нысан көмектің физикалық қолжетімділігін қамтамасыз етеді, алайда кейін диагностика, күту уақыты мен емдеу тиімділігі мәселесі туындайды.

Сондықтан қазіргі саяси кезең – институционалдық реформалардың жалғасы ғана емес. Бұл олардың өміршеңдігі нақты нәтиженің сапасымен және адамның күнделікті өмірінде сезінетін өзгерістерімен дәлелденуге тиіс кезең.

Мәдениет: конституциялық мәртебе және нақты инфрақұрылым

Аида Балаеваның айтуынша, ұлттық мәдениетті, рухани құндылықтар мен тарихи мұраны сақтау ел дамуының маңызды басымдықтарының бірі болып қала береді. Қазақстанда 25 мыңнан астам тарихи-мәдени мұра нысаны бар.

Министр мәдени ескерткіштерді физикалық тұрғыда сақтаумен шектелмей, оларды зерттеу, кәсіби реставрациялау, білім беру кеңістігіне енгізу, мәдени және туристік маршруттар құру мен цифрлық ортада қолжетімді ету қажет екенін атап өтті.

Алматыдағы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театрының 30 мың шаршы метрден астам ғимараты кешенді реконструкциядан өтіп жатыр. Негізгі құрылыс-монтаж жұмыстарын жыл соңына дейін аяқтау жоспарланған. Театрды алдын ала техникалық ашу 2027 жылдың басына, ал толық жұмысын қайта бастау 2027 жылдың жазына дейін жоспарланып отыр.

Наталия Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театрындағы реконструкция 98 пайызға аяқталған. Техникалық тапсыру 1 қарашаға дейін жоспарланып, 7 қарашада театр көрермендерге қайта есік ашпақ.

Сондай-ақ Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық өнер музейі күрделі жөндеуден өтті, Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі реконструкцияланып жатыр.

Мәдениет жаңа экономиканың бір бөлігі ретінде

Қазақстанда креативті индустрияларда 47,5 мың субъект жұмыс істейді, бұл салада 156 мыңнан астам адам еңбек етеді. Жалпы қосылған құн 1,5 триллион теңгеге жетсе, 2025 жылғы салық түсімдері 207 миллиард теңгені құраған.

– Ұлттық музейді, тарихи нысанды немесе академиялық театрды тек түсім көлемімен бағалауға болмайды. Сақталуы мемлекеттің тікелей міндеті саналатын мәдени құндылықтар бар. Сонымен қатар заманауи шығармашылық елеулі экономикалық құн қалыптастыра алады, – деді Аида Балаева.

Барлық 20 өңірде креативті хабтар жұмыс істейді. Ендігі міндет – өнімділікті арттыру, инвестиция тарту, қазақстандық брендтерді, зияткерлік меншікті және экспортты дамыту.

Министр «Қазақфильмге» мемлекеттік қолдау көрсету тәсілдеріне де тоқталды. 2025 жылдан бастап кино саласына бөлінетін мемлекеттік қаржыландырудың кемінде 30 пайызы мемлекеттік тапсырма тетігі арқылы тікелей «Қазақфильмге» бағытталады. Балаеваның айтуынша, киностудия бірнеше жылдық шығыннан кейін өзін-өзі ақтау деңгейіне шыққан.

Мемлекеттік ұлттық киноны қолдау орталығының функцияларын «Қазақфильмге» беру жұмыстары жүргізілуде. Бұл процесті 2027 жылғы 1 шілдеге дейін аяқтау жоспарланған.

Діни саясат: жаңа ортада тепе-теңдікті сақтау

Үкіметтің қарауына мемлекеттік діни саясатты дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған тұжырымдамасының жобасы енгізілген.

Аида Балаева бұл бастама дінді бақылауды күшейтуге бағытталмағанын айтты. Оның сөзінше, ұзақ мерзімді модель ар-ождан бостандығын, мемлекеттің зайырлы сипатын, конфессияаралық келісім мен қоғамдық қауіпсіздікті қатар қамтамасыз етуге тиіс.

Жасанды интеллект пен жаңа технологиялардың дамуы да діни саладағы ақпараттық қауіптерге әсер етуде. Бір жағынан, технологиялар тәуекелдерді ертерек анықтауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан деструктивті және манипуляциялық контенттің жылдам таралуына жағдай жасайды.

Ақпараттық саясат: еркіндік пен жауапкершілік

Қазақстанда 5,3 мыңнан астам БАҚ тіркелген, оның 1,4 мыңнан астамы – интернет-басылымдар. Алайда ақпараттық кеңістік дәстүрлі медиамен шектелмейді.

– Сенімді қаулымен орнату мүмкін емес. Оған ақпараттың шынайылығы, жеделдігі және айтылған сөздің нақты әрекетке сәйкестігі арқылы қол жеткізу керек, – деді министр.

Ақпараттық тәуекелдер мен дағдарыстық толқындарды ертерек анықтауға арналған SuperVision жүйесі құрылуда.

Сонымен бірге Құрылтайға масс-медиа мен онлайн-платформаларға қатысты түзетулер пакеті енгізілген. Онда заңға қайшы және деструктивті контентті таратуға қатысты онлайн-платформалардың жауапкершілігін күшейту ұсынылады.

Жеке блок балаларды қорғауға арналған. Әлеуметтік желілерде 16 жасқа толмаған балаларды тіркеуге тыйым салу ұсынылып отыр. Бұл шектеу мессенджерлерге қолданылмайды.

Қоғамдық келісім, жастар және отбасы

Қазақстанда 130-дан астам этнос өкілдері тұрады. Қоғамдық келісім тетіктерін жаңарту аясында этномәдени бірлестіктер ұғымын, Достық үйлерінің құқықтық мәртебесін және оларды қаржыландыру тетіктерін бекітетін заңнамалық өзгерістер әзірленген.

Жастар саясаты да қайта қаралуда. Соңғы үш жылда «Жасыл ел» арқылы 100 мыңнан астам жас жұмыспен қамтылды. «Жастардың цифрлық картасы» енгізіліп, Jastar AI жобасы дамытылуда.

Қазір «Қазақстан жастары» 2027–2032 жылдарға арналған жаңа тұжырымдамасы әзірленіп жатыр. Онда жастар арасындағы жұмыспен қамту, NEET, көші-қон, тұрғын үйдің қолжетімділігі, отбасылық ұстанымдар, физикалық және психологиялық денсаулық, цифрландыру және жасанды интеллект саласындағы құзыреттер ескерілмек.

Білім: жаңа мектептен жаңа мазмұнға

2019 жылдан бері Қазақстанда бір миллионнан астам оқушы орнына арналған 1,3 мыңнан астам жаңа мектеп пайдалануға берілді. Жеті жылда білім беруге жұмсалатын шығын үш еседен астам өсіп, 6,4 триллион теңгеге жетті.

Ендігі назар мектептің ішкі мазмұнына аударылуда.

Бастауыш білім беру бағдарламаларын қайта қарау барысында тек математика пәнінің 1–4 сыныптарында 244 оқу мақсаты өзгертілген. Балалардың жасына сәйкес келмейтін тақырыптар алынып тасталады. Бірінші сынып оқушылары үшін арнайы бейімделу кезеңі енгізіледі.

Жаңа оқу жылынан бастап «Конституция негіздері», «Заң және тәртіп», «Жеке қауіпсіздік» енгізіліп, «Құқық негіздерін» оқыту жаңартылады.

Педагогикалық кадрларды даярлау тәсілі де өзгереді. 51 университеттегі білім беру бағдарламалары жаңартылған, екі жыл ішінде мазмұны ескірген 105 бағдарламаны жабу жоспарланған. Келесі жылдан бастап болашақ педагогтерді іріктеудің екі кезеңді моделін – ҰБТ мен қосымша ауызша емтиханды пилоттық режимде енгізу көзделген.

Қауіпсіздік және балаларға тең мүмкіндік

Кәмелетке толмағандар істері және олардың құқықтарын қорғау жөніндегі ведомствоаралық комиссия Үкімет деңгейіне көтерілді. Сонымен бірге 274 өңірлік комиссияның жұмысы қайта қаралған.

Нәтижесінде ішкі істер органдарында есепте тұрған кәмелетке толмағандар саны 40,5 пайызға азайған. Әр балаға тәлімгер бекітіледі.

Барлық өңірде балалардың құқықтарын қорғау басқармалары құрылды. Бұл бағыт «Қазақстан балалары» 2026–2030 жылдарға арналған тұжырымдамасында бекітілген, оған 1,3 триллион теңге қарастырылған.

Жаңа оқу жылынан педагог-психологтарға арналған бірыңғай цифрлық платформаны іске қосу жоспарланған. Ол зорлық-зомбылық пен буллинг белгілерін ертерек анықтауға мүмкіндік бермек.

Кадрлар: экономика тапсырыс беруі тиіс

41 мың кәсіпорынның техникалық және кәсіптік білім беру, тағы 73 мың кәсіпорынның жоғары білім бойынша сұраныстары зерттелген.

Нәтижесінде ауыл шаруашылығы, энергетика, логистика, құрылыс, қызмет көрсету және денсаулық сақтау салаларында кадр тапшылығы жоғары екені анықталған. Ал кейбір бағыттарда, соның ішінде IT саласында мамандар даярлау еңбек нарығының қажеттілігінен асып кеткен.

Осыған байланысты жоғары білім беру жүйесінде еңбек нарығының сұранысына сәйкес келмейтін 700 білім беру бағдарламасы жабылды.

Ғылым: мемлекеттік қолдау жаңа талаптармен беріледі

Ғылыми жобаларды іріктеу критерийлері мен басымдықтарды анықтау тәсілдері қайта қаралуда. Жаңа иерархияға ұлттық қауіпсіздік пен технологиялық егемендік үшін маңызды стратегиялық жобалар, технологиялық серпіліс әкелетін перспективалы бағыттар, іргелі және пәнаралық зерттеулер енгізілген.

Алты мыңнан астам кәсіпорынға жүргізілген сауалнама нәтижесінде инновациялық әлеуеті бар 1,6 мыңнан астам компания анықталды.

Мемлекет басшысының тапсырмасымен Қазақ жасанды интеллект зерттеу университеті құрылуда.

Денсаулық сақтау: нысан салудан қызмет сапасына

Қазақстанда жеті миллионға жуық бала бар. Балаларға арналған мамандандырылған медициналық қуаттың тапшылығын ескере отырып, Алматы облысында 500 орындық заманауи көпбейінді балалар орталығы салынады.

Скринингтен өтудің жоғарғы жас шегі 76 жасқа дейін ұзартылды. Мобильді бригадалар үйге шақыртулардың бір бөлігін қабылдап, дербес мейіргерлік қабылдау кеңейтілуде.

Министр менталды денсаулық мәселесіне де тоқталды. Соңғы жылдары психикалық бұзылыстар алғаш рет анықталған қазақстандықтардың саны шамамен 25 пайызға өскен. Осыған байланысты 2027–2030 жылдарға арналған менталды денсаулықты қорғау жөніндегі кешенді жоспар әзірленді.

МӘМС жүйесіндегі бақылау да цифрландырылуда. Qalqan бірыңғай денсаулық сақтауды қаржыландыру порталы қаражат аударылғанға дейін 20 мыңнан астам заңбұзушылықты анықтаған. Олардың жалпы сомасы шамамен 310 миллион теңгені құрайды.

Алты жыл ішінде МӘМС арқылы 6,8 триллион теңгеден астам қаражат өткен.

Әлеуметтік қолдау: санаттан нақты жағдайға

2027 жылғы 1 қаңтардан бастап бірқатар әлеуметтік қолдау шараларын тағайындау кезінде отбасының нақты мұқтаждығы – табысы, мүліктік жағдайы және жалпы әл-ауқаты ескерілетін болады.

Жергілікті әлеуметтік көмектің 66 түрінің орнына 13 бірыңғай шара қалыптастырылды. Отбасының цифрлық картасында 2,3 миллион алушы туралы дерек бар.

Балаева базалық әлеуметтік кепілдіктер сақталатынын атап өтті. Өзгерістердің мақсаты – көмекті шынымен мұқтаж азаматтарға бағыттау.

Жұмыспен қамту және көші-қон

Жұмыспен қамтудың цифрлық қызметі пилоттық режимде іске қосылды. Жасанды интеллект жұмыс іздеушілерге өңір ішіндегі, басқа облыстардағы және ірі кәсіпорындардағы бос жұмыс орындарын ұсынады.

Қазақстанға тұрақты тұруға келетін азаматтарды іріктеудің цифрлық жүйесі де енгізілуде. Онда мемлекеттік тілді білуі, білімі, біліктілігі, жұмыс тәжірибесі және құқықтық тарихы ескеріледі.

Инвесторлар мен сұранысқа ие мамандар үшін «Алтын виза» тетігі пысықталып, e-Residence арқылы «бір терезе» қағидаты дамытылуда.

Спорт: нәтиже тек медальмен өлшенбейді

Қазақстанда дене шынықтыру және спортпен тұрақты айналысатындардың үлесі 44,5 пайызға жетті. Балалар мен жасөспірімдер арасында шамамен 1,8 миллион адам спортпен жүйелі түрде шұғылданады.

Мүгедектігі бар азаматтардың арасында бұл көрсеткіш әзірге 20 пайызға жетпейді. Мемлекет басшысының тапсырмасымен еліміздің барлық өңірінде инклюзивті спорт орталықтарының желісі құрылуда.

Туризм: бір аймақтың мәселесі бір ведомствоға ғана тиесілі емес

2025 жылы Қазақстанға 15,7 миллион шетелдік азамат келген. Оның шамамен 11,1 миллионы туристік мақсатпен сапарлаған. Саланың экономикаға қосқан үлесі шамамен бес триллион теңгеге жетті.

Туристік аймақтардың мәселелерін кешенді шешу үшін Үкімет жанынан Туризм саласын дамыту жөніндегі үйлестіру кеңесі құрылған.

Алакөлде Талдықорған – Үшарал және Үшарал – Достық бағыттарындағы 488 шақырым жол реконструкцияланып, Үшарал әуежайының ұшу-қону жолағы жаңартылды. Инженерлік және санитарлық инфрақұрылымды дамыту жалғасуда.

Жаңа саяси кезең: Конституция адам өмірінде жұмыс істеуі тиіс

Аида Балаева жаңа Конституция ауқымды саяси жаңғырудың нәтижелерін бекітіп, ел дамуының келесі кезеңіне құқықтық және институционалдық негіз қалыптастырғанын атап өтті.

– Конституциялық және саяси жаңғыру мемлекеттік жүйеге қойылатын талаптарды да арттырады. Енді қанша қаражат бөлінгенін айту жеткіліксіз – оның қайтарымын көрсету керек. Нысан салу жеткіліксіз – оның сапалы жұмыс істейтінін дәлелдеу қажет. Жаңа институт құру жеткіліксіз – оның қандай мәселені шешкенін түсіну керек. Қызметті цифрландыру жеткіліксіз – оның адамға шынымен жеңілдік әкелгенін білу маңызды, – деді ол.

Министр келесі кезеңді білім мен ғылымның, денсаулық сақтаудың, жұмыспен қамтудың, әлеуметтік қолдаудың, мәдени және ақпараттық ортаның, спорт пен туризмнің, түптеп келгенде мемлекеттік басқарудың сапа кезеңі деп атады.

Аида Балаева Үкіметтің ендігі міндеті реформаларды азаматтар күнделікті кездесетін барлық салада практикалық мазмұнмен толықтыру екенін атап өтті. Оның сөзінше, мемлекеттік жұмысты бағдарламалар, кеңестер немесе игерілген қаражат саны бойынша емес, азаматтардың өміріндегі нақты өзгерістер арқылы бағалау қажет.