Өңірде сақ қорғандарынан бастап саваннаға дейінгі іздер табылған, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz тілшісі.

Ертіс-Баян өңірі алғашқы көзге кәдімгі кең дала сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде бұл -  Қазақстандағы тарихы ең бай өңірлердің бірі. Павлодар облысының жер қойнауында миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген керік пен мүйізтұмсықтардың іздері сақталған ежелгі саваннаның белгілері бар. Ал жер үстінде сақ патшаларының қорғандары, көне қоныстар мен 19- ғасырдағы көпестер сәулеті сақталған.

Павлодар өңірінің аумағында республикалық маңызы бар үш ескерткіш орналасқан. Соның бірі – Астана көшесіндегі көпес Деровтың үйі. Бұл – далада алғашқы тас үйлер, сауда кеңселері мен базарлар бой көтере бастаған кезеңнің куәсі. Тарихшылардың пайымдауынша, көпес Деров қарапайым баспана емес, мәртебелі ғимарат салуды көздеген. Бүгінде бұл нысан 20-ғасырдың басындағы дәуірдің құнды ескерткіші саналады.

Екінші ескерткіш – Баянауыл ауданындағы Жаяу Мұса Байжановтың кесенесі. Суырыпсалма ақын өзі жырлаған таулардың баурайында мәңгілік тыныс тапқан. Үшінші нысан – Ақтоғай ауданындағы Естай Беркімбаевтың зираты. Оның есімі әлі күнге дейін өңір тұрғындарының арасында зор құрметпен аталады.

– Қалған 280 ескерткішті үш топқа бөлуге болады. Оның 199-ы археологиялық нысандар – қорғандар, көне тұрақтар мен ежелгі қалашықтар. 60-тан астамы сәулет және қала құрылысы ескерткіштері болса, 20 нысан тарихи оқиғалар мен белгілі тұлғаларға арналған мемориалдар, – деді Павлодар облысы мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының тарихи-мәдени мұра және археология бөлімінің бас маманы Дархан Қасенов.

Тарихшылардың айтуынша, Ертіс-Баян өңірінің аумағында бірнеше тарихи кезеңнің іздері қатар сақталған. Қола дәуірінде бұл жерде металл өндіруді меңгерген Андронов мәдениетінің өкілдері өмір сүрді. Ерте темір дәуірінде сақ және сармат тайпалары мекендеп, қорғандар мен ғұрыптық кешендер қалдырды. Ал алтыншы–он үшінші ғасырларда түркі дәуірі басталып, өңірде түркі тілдері таралып, алғашқы мұсылман уағызшылары келген.

Одан кейін Алтын Орда мен Қазақ хандығы кезеңі басталып, кесенелер, қалалар мен сауда жолдары дамыды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында көпестер дәуірі қалыптасып, сол кезеңнен тұрғын үйлер, қоймалар мен усадьбалар сақталған. Бүгінде өңірдің әр ауданын аралау арқылы осы тарихи кезеңдердің ізін көруге болады.

Ескерткіштердің басым бөлігі үш аумақта шоғырланған. Баянауыл ауданында табиғи және киелі орындар көп. Мұнда қорғандар, тау бұлақтары мен тарихи аңыздарға байланысты нысандар орналасқан. Павлодар қаласында ескі көшелер, көпестер үйлері мен діни ғимараттар сақталған. Ал Екібастұз және оның маңайы археологиялық жаңалықтарға бай өңір ретінде белгілі.

– Екібастұз ауданында еліміз үшін маңызды археологиялық жаңалықтар ашылды. Борлы көлінің маңындағы тас дәуірі қонысы ежелгі адамдардың өмірінен сыр шертеді. Ақбидайық шатқалындағы және Өлеңті өзені бойындағы жартас суреттері – мыңдаған жыл бұрынғы адамдар қалдырған мұра. Баянауыл ауданындағы Бүркітті тауы маңынан табылған сақ көсемдерінің қорымдары ежелгі көшпелілер мәдениетінің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді. Ал Торайғыр көліндегі ғұрыптық кешендер мен Әулиекөл маңындағы кесене қалдықтары өңірді Қазақстанның көне тарихын зерттеудегі маңызды орталықтардың біріне айналдырады, – дейді Дархан Қасенов.

Соңғы жиырма жылда Павлодар облысында ғылыми қауымдастықтың назарын аударған үш ірі археологиялық жаңалық ашылды. 2016 жылы Байдала қорғандарынан табылған «қимақ арбасы» ежелгі адамдардың көлік құралдары туралы түсінікті өзгертті. 2006-2025 жылдары Әулиекөл қорымында жүргізілген қазба жұмыстары барысында Алтын Орда билеушілерінің кесенелері анықталды. Бұл өңірде дамыған саяси және мәдени орталықтардың болғанын дәлелдеді. Ал Борлы көліндегі тұрақтан жылқыны ерте қолға үйретудің белгілері табылды.

Осының арқасында тарихшылар Павлодар өңірінде ортағасырлық мемлекеттер өмір сүргенін нақты дәлелдей алды. Бұл жерде сәулетті кесенелер салынып, сауда дамып, өнер туындылары жасалған. Ал қимақ арбасы бүгінде Қазақстандағы бірегей археологиялық жәдігерлердің бірі саналады.

Дархан Қасеновтің айтуынша, бай тарихи мұраға қарамастан, ескерткіштер әлі де қауіп-қатерге ұшырап отыр.

– Ескерткіштердің басты жауы – уақыт пен адам. Жел, су және температураның ауытқуы көне құрылыстар мен жартас суреттерін біртіндеп бүлдіреді. Ал вандализммен күресу әлдеқайда қиын. Дегенмен мамандардың бағалауынша, өңірдегі ескерткіштердің жалпы жағдайы қанағаттанарлық деңгейде, – деді ол.

Соңғы үш жылда Г.Н.Потанин атындағы тарихи-өлкетану музейі тарихи мұраны цифрландыру жұмыстарын жүргізіп келеді. Ежелгі жартас суреттері, тас мүсіндер мен стелалар 3D форматқа көшірілуде. Өлеңті өзені бойындағы петроглифтер қазірдің өзінде цифрлық форматқа енгізілген.

Сонымен қатар, музей қызметкерлері Әулиекөл қалашығының аумағын тазалап, ескерткіштердің жанына QR-код орнатылған ақпараттық тақталар қоюда. Енді кез келген адам смартфон арқылы нысанның тарихымен таныса алады.

Павлодар облысында өңір тарихын зерттеп, насихаттайтын 18 мемлекеттік музей жұмыс істейді. Оның алтауы облыстық, үшеуі аудандық, тоғызы қалалық филиалдар. Бұл желі Павлодардан шалғай ауылдарға дейінгі аумақты қамтиды.

Негізгі мәдени орталықтардың бірі – Потанин атындағы облыстық тарихи-өлкетану музейі. Сонымен қатар Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер музейі, Нұрмұхаммедов атындағы көркемсурет музейі, Павел Васильев пен Шафердің музей-үйлері, Баянауылдағы Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық музейі жұмыс істейді.

– Бұдан бөлек Багаев музейі, Майра Шамсутдинованың әншілік өнер музей-үйі, әскери даңқ музейі, Ақсу, Шарбақты және Екібастұз музейлері, ERTIS музейі, сондай-ақ Көпеев пен Торайғыровтың мемориалдық музейлері бар. Железин, Май және Успен аудандарындағы музейлер де өңір тарихын сақтауға үлес қосып келеді, – дейді Дархан Қасенов.

Экскурсия жүргізушілерінің айтуынша, туристерді ең көп таңғалдыратын дерек – миллиондаған жыл бұрын Павлодар облысының орнында саванна болғаны. Бұл жерде керіктер, мүйізтұмсықтар мен антилопалар мекендеген.

Ал Павлодар қаласының өзінде әлемдегі ең ірі палеонтологиялық нысандардың бірі саналатын «Қаз ұшуы» орналасқан. Мұнда ежелгі жануарлардың сүйектері табылып келеді. Осындай деректерді естігенде, көптеген адам үшін кәдімгі далаға деген көзқарас түбегейлі өзгереді.