Биыл жазда павлодарлықтар Ертісте, әсіресе өзен вокзалы маңында балдырға ұқсас өсімдіктердің шоғырын байқады, деп хабарлайды @Pavlodarnews.kz тілшісі.

Алайда бұл балдыр емес, су жаңғағы деп аталатын су өсімдігі. Оны халық арасында «чилим», «қалқымалы рогульник» немесе «шайтан жаңғағы» деп те атайды. Соңғы атау жемісінің мүйізге ұқсас ерекше пішініне байланысты қойылған.

Су жаңғағы неге көбейіп барады?

Эколог, экологиялық білім беру жөніндегі сарапшы Марина Поухтың айтуынша, чилим кей жерлерде қалың өскен алқаптар қалыптастыра алады.

– Чилим Павлодар облысындағы Ертістің жайылма жүйесінде кең таралған. Алайда облыстағы су айдындарының қанша пайызын осы өсімдік алып жатқаны және оның жалпы өскен аумағы туралы мәліметтер қолда бар дереккөздерден табылмады. Сондықтан ол облыстың барлық көлдеріне жаппай таралды деп айту дұрыс емес, – дейді эколог.

Мамандар өсімдіктің белсенді өсуіне көктемнің жылы болуы, жаздың ыстық келуі және су табанын тазарту жұмыстарының азаюы әсер етуі мүмкін екенін айтады. Әдетте су жаңғағы ағысы баяу немесе тұрып қалған суларда, соның ішінде көлдер мен өзеннің ескі арналарында өседі. Қолайлы жағдайда ол тез көбейіп, су бетінің үлкен бөлігін жауып қалуы мүмкін.

Дегенмен чилимнің болуы су айдынына қауіп төніп тұрғанын білдірмейді. Қалыпты мөлшерде бұл өсімдік экожүйенің табиғи бөлігі саналады. Ал тым қалың өскен кезде басқа су ағзаларының тіршілік ету жағдайын өзгертіп, мәселелер туындауы мүмкін.

Су жаңғағы балыққа қалай әсер етеді?

Су жаңғағының қалқымалы жапырақтары су бетін көлеңкелеп, күн сәулесінің тереңге өтуіне кедергі келтіреді. Салдарынан өсімдіктердің су астындағы түрлері нашар дамып, фитопланктонға түсетін жарық мөлшері азаяды. Егер судағы еріген оттегінің мөлшері айтарлықтай төмендесе, балықтардың жаппай қырылу қаупі туындайды.

Сонымен қатар су жаңғағының пайдалы жақтары да бар.

– Өзен жаңғағы азот пен фосфорды сіңіріп, қоректік заттардың айналымына қатысады. Сондай-ақ су жануарларына паналайтын орындар мен алуан түрлі тіршілік ортасын қалыптастырады. Оның жемістері кейбір жануарларға қорек болады. Қалыпты өскен алқаптары таяз сулардың табиғи экожүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін, – дейді Марина Поух.

Сондықтан бұл өсімдікті толығымен жою әрдайым дұрыс шешім бола бермейді. Нақты су айдынының жағдайы мен өсімдіктің қаншалықты жайылғанын ескеру қажет.

Эколог мысал ретінде Қытайдағы Эрхай көлін келтіреді. Онда су жаңғағын алып тастағаннан кейін судың сапасы жақсарғанымен, уақыт өте келе су астындағы өсімдіктердің алуан түрлілігі азайған. Бұл су экожүйесіне араласудың әртүрлі салдары болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сондықтан оңтайлы шешім – чилимді барлық жерде жою емес, табиғи тепе-теңдікті бұзатын аумақтарда оның шамадан тыс көбеюін шектеу. Бұл Ертіс үшін, әсіресе өзеннің ескі арналары мен жайылма көлдерде маңызды. Мұндай жерлерде қалың өсімдіктер бір жағынан балықтарға паналайтын орын болса, екінші жағынан шамадан тыс көбейгенде қиындық тудыруы мүмкін.

Ертіске қауіп төндіретінін қалай анықтауға болады?

Су жаңғағының экожүйеге әсерін бағалау үшін бірнеше көрсеткішті зерттеу қажет. Ең алдымен, өсімдіктің қанша аумақты алып жатқанын анықтау маңызды. Жағалауда сирек кездесетін шоғырлар мен таяз суды тұтас жауып жатқан өсімдіктердің су айдынына әсері әртүрлі.

– Өсімдік жапқан аумақты, оттегі режимін, маусымдық өзгерістерді және өсімдіктің қурауын бағалау керек. Судағы еріген оттегіні таңертең ерте өлшеу маңызды. Өйткені түнде тірі ағзалардың тыныс алуынан оның мөлшері азаяды. Бұл әсіресе ыстық күндері байқалады. Сондай-ақ өсімдік массасы ыдырай бастайтын жазғы және күзгі кезеңдерде судың жағдайын бақылау қажет, – деп атап өтті эколог.

Нақты қорытынды жасау үшін өсімдіктер өскен аумақтардың картасын жасау, балықтардың жағдайын бақылау және бірнеше жыл бойы қайталама зерттеулер жүргізу қажет. Өсімдіктерді алып тастағаннан кейін де су айдынында сақталған тұқымдардан жаңа өскіндер пайда болуы мүмкін.

Экологтың айтуынша, Ертіс жағдайында су жаңғағының бар екенін өзеннің экологиялық ахуалы нашарлағанының дәлелі ретінде қарастыруға болмайды. Павлодар облысындағы нақты учаскелерде өсімдіктің әсерін анықтау үшін оттегі мөлшері, балықтардың жағдайы және өсімдік басқан аумақ туралы нақты деректер қажет.

Сонымен бірге қалқымалы су жаңғағы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілгенін ескеру керек. Сондықтан бұл өсімдікке қатысты кез келген жұмыс табиғатты қорғау талаптарына сай жүргізілуі тиіс.

Экологиялық рөлінен бөлек пайдасы да бар

Су жаңғағы экология тұрғысынан ғана емес, басқа да қырларынан қызығушылық тудырады. Оның жемістері Орта Азия елдерінде, соның ішінде Қытайда тағам ретінде пайдаланылады. Бұл елде өсімдік өнеркәсіптік көлемде де өсіріледі. Су жаңғағы тамақ өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы үшін де қызығушылық тудырады.

Халық медицинасында су жаңғағы құрамындағы биологиялық белсенді заттардың арқасында ертеден қолданылып келеді. Оған ағзаны нығайтатын қасиеттер телінеді. Сондай-ақ оның құрамдас бөліктері негізінде жасалған кейбір препараттар зерттеліп, медициналық тәжірибеде қолданылған.